Lo bị AI cướp việc, dân văn phòng Trung Quốc đổ xô học nghề lạ

Frances Xu, một giám đốc marketing ngoài 30 tuổi tại Hong Kong (Trung Quốc) lẽ ra phải đang bận rộn với các chiến dịch quảng cáo. Nhưng thay vào đó, cô dành thời gian rảnh rỗi để học châm cứu và xoa bóp trị liệu. Không phải vì cô đam mê y học cổ truyền đột xuất, mà bởi một nỗi sợ rất thực tế, đó là AI.

“Tôi không giàu, còn độc thân và phải lo cho bố mẹ. Cảm giác khủng hoảng nghề nghiệp đang hiện hữu rất rõ”, Xu chia sẻ. Cô tin rằng, trong khi AI có thể viết nội dung marketing trong tích tắc, nó vẫn chưa thể thay thế đôi bàn tay con người để cảm nhận từng huyệt đạo hay vấn đề xương khớp của bệnh nhân.

Câu chuyện của Xu là một lát cắt điển hình cho tâm lý chung của thị trường lao động Trung Quốc hiện nay. Giữa một bên là những cơ hội mới đầy hào nhoáng do công nghệ mang lại và một bên là nỗi lo bị đào thải âm thầm, bức tranh việc làm tại nền kinh tế lớn thứ 2 thế giới đang được vẽ lại hoàn toàn.

Khi AI biến “lính mới” thành người thắng cuộc

Thị trường lao động công nghệ – vốn là niềm mơ ước của giới trẻ Trung Quốc – đang chứng kiến những thay đổi mang tính cấu trúc và khắc nghiệt.

Tại các ông lớn như Tencent hay Baidu, hơn 50% lượng mã nguồn mới hiện nay được tạo ra bởi AI. Ông Nhậm Chính Phi, người đứng đầu Huawei, nhận định AI có thể giúp kỹ sư giảm 30% khối lượng việc thậm chí lên tới 70% trong tương lai. Điều này dẫn đến một thực tế tàn khốc: Tiêu chuẩn tuyển dụng đang bị đảo lộn.

Trước đây, một vị trí có thể yêu cầu 5 năm kinh nghiệm thì nay các doanh nghiệp chỉ cần nhân sự 2-3 năm kinh nghiệm nhưng biết tận dụng AI để đạt hiệu suất tương đương. Hệ quả là nhân sự trẻ, giá rẻ lên ngôi, trong khi lớp nhân sự trung cao niên đối mặt nguy cơ bị thay thế.

Một giám đốc nội dung giấu tên tiết lộ, việc xin thêm định biên nhân sự giờ đây khó như lên trời, trừ khi bà chứng minh được công việc đó AI không thể làm. Thay vì sa thải ồ ạt gây sốc, nhiều công ty chọn cách sa thải im lặng – cắt giảm nhỏ giọt khoảng 5% nhân sự mỗi năm, vừa để tiết giảm chi phí, vừa tránh gây chú ý với cơ quan quản lý.

Dù vậy, AI không hẳn là kẻ hủy diệt hoàn toàn. Số liệu từ Zhaopin cho thấy nhu cầu tuyển dụng quản lý sản phẩm AI đã tăng vọt 178%. Một thế hệ việc làm mới đang hình thành, nơi kỹ năng số trở thành tấm vé thông hành bắt buộc. Từ công nhân nhà máy ô tô chuyển từ cầm cờ-lê sang tinh chỉnh hệ thống, cho đến các họa sĩ hoạt hình dùng AI để tạo nội dung, ranh giới giữa người và máy đang được định nghĩa lại theo hướng cộng sinh.

Những “vùng đất hứa” mới: Từ phi công drone đến bảo mẫu cao cấp

Trong khi cánh cửa văn phòng truyền thống đang hẹp lại, “bản thiết kế” thị trường lao động 5 năm tới của Trung Quốc lại mở ra những cánh cửa khác đầy tiềm năng, tập trung vào những ngách thị trường mà trước đây ít ai ngờ tới.

Đầu tiên là nền kinh tế tầm thấp. Dự kiến nhu cầu đối với phi công điều khiển máy bay không người lái sẽ lên tới 1 triệu người. Kéo theo đó là chuỗi nhân lực toàn diện từ kỹ sư điều khiển bay đến nhà thiết kế thuật toán không lưu.

Tiếp đến là làn sóng “xuất ngoại” tại chỗ. Tại trung tâm hàng hóa Nghĩa Ô, các doanh nghiệp đang săn lùng ráo riết nhân sự biết tiếng Tây Ban Nha hay chuyên gia chuỗi cung ứng để phục vụ thương mại điện tử xuyên biên giới. Hiệp hội Kinh tế Lao động Trung Quốc ước tính mảng logistics cho thương mại điện tử quốc tế có thể tạo ra tới 45 triệu việc làm vào năm 2030.

Nhưng đáng chú ý nhất là sự trỗi dậy của ngành dịch vụ chăm sóc. Với 44 triệu người cao tuổi cần hỗ trợ nhưng thị trường lại thiếu hụt tới 5,5 triệu nhân viên, đây đang là mỏ vàng việc làm.

Không còn là công việc lao động phổ thông đơn thuần, ngành này đang được chuyên nghiệp hóa với các yêu cầu về phục hồi chức năng, chăm sóc nhận thức và dịch vụ cuối đời. Hơn 4.000 cơ sở giáo dục đã mở ngành đào tạo liên quan, biến nghề chăm sóc trở thành một nghề có chuyên môn cao và thu nhập ổn định.

Nghịch lý “nhà máy tối” và bài toán chi phí

Một điểm thú vị trong bức tranh toàn cảnh là không phải ở đâu AI và tự động hóa cũng thắng thế.

Tại Quảng Đông, ông Lương – một chủ xưởng may đồ thể thao – đã đầu tư dây chuyền tự động hóa hoàn toàn từ 2 năm trước. Tuy nhiên, hiện tại, những cỗ máy đắt tiền này đang bị “đắp chiếu”. Lý do rất thực tế là chi phí vận hành quá cao.

“Hóa ra thuê công nhân lành nghề vẫn rẻ hơn và sản phẩm họ làm ra tốt hơn máy móc”, ông Lương thừa nhận. Câu chuyện này cho thấy, dù xu hướng nhà máy tối (vận hành không cần ánh sáng cho con người) đang lan rộng, nhưng tại các doanh nghiệp nhỏ, bàn tay con người vẫn giữ lợi thế cạnh tranh về chi phí và sự linh hoạt.

Thị trường lao động Trung Quốc đang dịch chuyển khỏi mô hình dòng chảy một chiều về Bắc Kinh, Thượng Hải, Thâm Quyến để tỏa về các cực tăng trưởng mới như Vũ Hán, Thành Đô hay Trùng Khánh.

Giáo sư Lương Chính từ Đại học Thanh Hoa nhận định, khác với Mỹ, AI tại Trung Quốc hiện thiên về tích hợp vào phần cứng và sản xuất hơn là thay thế hoàn toàn dịch vụ. Chính phủ nước này đang nỗ lực kiểm soát để quá trình chuyển đổi diễn ra êm ái, khuyến khích mô hình “người máy hợp tác” thay vì loại bỏ con người.

Tuy nhiên, áp lực là có thật. Như nhận xét của một chuyên gia kinh tế từ Stanford, sự suy yếu của thị trường việc làm giống như vụ án trên chuyến tàu tốc hành phương Đông: Có rất nhiều “thủ phạm”, từ kinh tế chậm lại, chiến tranh thương mại cho đến AI.

Với người lao động, thông điệp lúc này rất rõ ràng: Việc làm không mất đi, nhưng nó sẽ không còn như cũ. Sự ổn định giờ đây không nằm ở bản hợp đồng dài hạn, mà nằm ở khả năng liên tục tái tạo kỹ năng của chính mỗi người, dù là học viết code cho AI hay học cách bắt mạch, châm cứu.