Phục dựng 4 nhà cổ trăm tuổi, lưu giữ hồn xưa đất Quảng

Giữa nhịp sống hiện đại ở xã Bình Sơn (Quảng Ngãi), trong khuôn viên gia đình ông Lâm Dũ Xênh (68 tuổi) hiện diện 4 ngôi nhà cổ hơn 100 năm tuổi, được phục dựng công phu sau nhiều năm sưu tầm, tìm kiếm. Không chỉ là những nếp nhà xưa, đó còn là ký ức văn hóa của một vùng đất được ông nâng niu, gìn giữ bằng tất cả đam mê và tâm huyết.

15 năm phục dựng 4 ngôi nhà cổ trăm tuổi

Ông Xênh cho biết, để có được 4 ngôi nhà cổ như hôm nay, ông đã mất 15 năm rong ruổi khắp nơi tìm mua lại từng kèo, cột, mái ngói. Trong số này, có 3 ngôi nhà xuất xứ từ Quảng Ngãi và 1 ngôi nhà từ phố cổ Hội An (nay thuộc TP.Đà Nẵng).

Ngôi nhà đầu tiên vốn của một vị Hương Kiểm ở đặc khu Lý Sơn (Quảng Ngãi). Ngôi nhà thứ hai được ông mua lại của một địa chủ ở xã Bình Trung (huyện Bình Sơn cũ, nay là xã Bình Sơn). Ngôi nhà thứ ba cũng của một gia đình địa chủ ở xã Bình Nguyên (huyện Bình Sơn cũ này là xã Bình Sơn). Ngôi nhà thứ tư là nhà của một người Hoa ở phố cổ Hội An, sau này được bán lại khi chủ nhân về nước.

“Tất cả đều hơn 100 năm tuổi và đều làm bằng gỗ mít. Mỗi ngôi nhà mang một phong cách chạm khắc khác nhau, thể hiện vị thế và nghề nghiệp của gia chủ thời đó”, ông Xênh chia sẻ.

Theo ông, những ngôi nhà này qua nhiều năm không được trùng tu, xuống cấp nên gia chủ nhượng lại. Khi mua về, ông phải tháo rời từng cấu kiện, vận chuyển rồi phục dựng lại nguyên bản. Việc phục dựng không đơn thuần là lắp ráp mà đòi hỏi hiểu sâu kết cấu, kỹ thuật mộng gỗ truyền thống.

“Thời gian đầu tôi chỉ mua kèo, cột trong làng bán cho người khác dựng lại nhà. Sau thấy tiếc nhà cổ trong vùng bị bán đi nhiều quá nên nghĩ mình cũng có thể học cách dựng để giữ lại”, ông Xênh nói.

Quá trình phục dựng không hề dễ dàng. Ông phải tìm đến các nghệ nhân ở Hội An, Thăng Bình (Quảng Nam cũ, nay thuộc TP.Đà Nẵng) nhờ “cầm tay chỉ việc”. Làm được căn đầu tiên, ông càng thêm say mê, rồi tiếp tục thực hiện căn thứ hai, thứ ba.

Tiền phục dựng đều từ việc bán thuốc nam, dành dụm qua nhiều năm. “Đam mê thì phải chấp nhận cực. Tôi chỉ tiếc là không còn đất để dựng thêm nhà nữa”, ông Xênh cười.

Mỗi kèo cột kể một câu chuyện

Điểm chung của 4 ngôi nhà cổ là vẫn giữ được ngói âm dương và hệ thống kèo, cột nguyên bản. Theo ông Xênh, chỉ cần nhìn vào cách chạm trổ ở kèo cột có thể phần nào nhận diện thân thế chủ nhân.

“Càng chạm dày, tinh xảo thì gia chủ càng khá giả. Nhà ở Quảng Ngãi thường cột to, chắc chắn; nhà Huế thì cao, thon và mềm mại hơn”, ông Xênh phân tích.

Ngôi nhà ở Lý Sơn gây ấn tượng bởi hai câu đối chạm mỏng trên kèo, đối xứng hai bên, mỗi bên 5 chữ: “Trung Hiếu Tác Đống Lược” và “Văn Chương Cao Giáp Đẹp”. Theo ông Xênh, câu đầu nhấn mạnh việc lấy trung với nước, hiếu với dân làm nền tảng dựng xây đất nước; câu sau đề cao học vấn, văn chương để tạo nên vị thế.

“Thông thường nhà cổ miền Trung không có câu đối trên kèo. Nhưng đây là nhà của một vị Hương Kiểm nên có thêm phần giáo huấn con cháu”, ông Xênh cho hay.

Trong khi đó, ngôi nhà ở Bình Nguyên có kết cấu 3 gian 2 chái, với 56 cột gỗ lớn, tạo nên dáng vẻ bề thế. Theo ông Xênh, nhà xưa ở Quảng Ngãi chủ yếu phục vụ thờ tự. Gia đình khá giả thường làm nhà chữ Đinh hoặc nhà dài để con cháu tụ họp mỗi dịp giỗ chạp. Gia đình ít điều kiện hơn thì dựng 3 gian 2 chái, thậm chí chỉ 2 chái.

“Tùy hoàn cảnh mà quy mô khác nhau nhưng kết cấu cơ bản vẫn giống nhau, từ siêng, kèo góc đến cách trang trí bên trong”, ông Xênh nói.

Ngôi nhà cổ từ phố cổ Hội An lại mang dáng dấp hoàn toàn khác. Nhà được xây hai tầng, tầng dưới buôn bán, tầng trên sinh hoạt và tiếp khách. Phần dưới tường làm bằng vải lụa, phía trên bằng gỗ.

Theo ông Xênh, đặc trưng này xuất phát từ vị trí gần bến thuyền, cần thông thoáng để giao thương. Nhà dài hơn nhà ở Quảng Ngãi và được chạm trổ hình con cá làm chủ đạo.

Sự khác biệt ấy cho thấy tính giao thương, mở cửa của cư dân phố Hội An so với nhà ở nông thôn Quảng Ngãi vốn thiên về thờ tự và sinh hoạt gia tộc.

Ông Xênh cũng kể, xưa kia thợ Quảng Nam thường vào Quảng Ngãi làm nhà. Họ làm theo kiểu “đong lúa công”, không tính lời lỗ, được nuôi ăn ở tại chỗ. Có người đi làm khi còn trai trẻ, lúc về đã có vợ con theo cùng.

Không chỉ giữ nhà mà còn gìn giữ cổ vật

Không dừng lại ở phục dựng nhà cổ, ông Xênh còn dành hàng chục năm sưu tầm cổ vật. Trong khuôn viên các ngôi nhà hiện còn lưu giữ gốm Mỹ Thiện, hiện vật từ xác tàu đắm và nhiều đồ gốm thuộc các triều đại.

Với ông, cổ vật không chỉ để trưng bày mà còn để kết nối với cộng đồng. Năm 2012, ông nhượng lại cho Bảo tàng Tổng hợp Bình Định (Gia Lai) bộ sưu tập gốm cổ gồm 17 hiện vật.

Trước đó, ông hiến tặng 21 thanh kiếm sắt thời Tây Sơn tìm thấy tại Gò Kho (thuộc căn cứ Tây Sơn Thượng đạo, Gia Lai) cho Bảo tàng Quang Trung trưng bày.

Ông còn hiến tặng cho Nhà lưu niệm cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng tại xã Mộ Đức (Quảng Ngãi) bộ 38 tờ tiền giấy xưa có chữ ký của ông khi còn làm Bộ trưởng Tài chính.

“Tôi giữ được gì thì giữ, còn cái gì phù hợp với bảo tàng, với nhà lưu niệm thì nên đưa về đúng chỗ để nhiều người cùng xem”, ông Xênh bày tỏ.