Quân đội Trung Quốc tạo vũ khí AI và đàn drone sát thủ theo hành vi chim ưng, sói

Trí tuệ bầy đàn

Các kỹ sư nghiên cứu tác chiến drone (máy bay không người lái) tại một trong những trường đại học hàng đầu có liên kết với Quân đội Trung Quốc cần một cách để mô phỏng cuộc đối đầu giữa các đàn drone theo thời gian thực. Họ đã tìm cảm hứng từ tự nhiên.

Quan sát cách chim ưng chọn con mồi, các kỹ sư đã huấn luyện drone phòng thủ để nhắm mục tiêu và tiêu diệt những máy bay địch dễ bị tổn thương nhất. Mặt khác, drone tấn công được dạy cách né tránh những máy bay phòng thủ theo kiểu chim ưng dựa trên hành vi của bồ câu. Trong một cuộc thử nghiệm 5 đấu 5, drone kiểu “chim ưng” đã tiêu diệt tất cả “bồ câu” chỉ 5,3 giây.

Nghiên cứu đó đã giúp các kỹ sư nhận được bằng sáng chế vào tháng 4.2024. Đó là một trong hàng trăm bằng sáng chế được cấp những năm gần đây cho các công ty quốc phòng và trường đại học trực thuộc Quân đội Trung Quốc về những tiến bộ trong trí tuệ bầy đàn.

Giữa cuộc chiến về AI giữa Mỹ và Trung Quốc, việc sử dụng công nghệ này trong quân sự nhanh chóng trở thành lĩnh vực cạnh tranh nóng bỏng. Đây cũng là một trong những lĩnh vực nguy hiểm nhất, vì mong muốn giành lợi thế có thể khiến các chỉ huy ngày càng trao nhiều quyền quyết định và sức mạnh tác chiến cho máy móc thay vì con người.

Theo các hồ sơ bằng sáng chế, hồ sơ mời thầu mua sắm của chính phủ và bài nghiên cứu mà tờ WSJ xem xét, Quân đội Trung Quốc đang tập trung cao độ vào việc khai thác AI để triển khai các đàn drone, robot chó và các hệ thống tự hành khác. Quân đội Trung Quốc kỳ vọng những hệ thống này có thể áp đảo đối phương hoặc dựng lên các lớp phòng thủ gần như không thể xuyên thủng với sự can thiệp tối thiểu của con người.

Vào tháng 10.2024, một nhóm các nhà lý luận quân sự Trung Quốc viết rằng kỷ nguyên AI sẽ mở ra một phong cách tác chiến mới “được dẫn dắt bởi thuật toán, với các hệ thống không người lái là lực lượng chiến đấu chủ lực và tác chiến bầy đàn là phương thức chiến đấu chính”. Họ ví tiềm năng của AI trong việc chuyển đổi quân đội như thuốc súng – công nghệ được phát minh ở Trung Quốc nhưng các quốc gia khác lại sử dụng hiệu quả hơn để chế tạo vũ khí.

Drone đã nổi lên như những vũ khí then chốt trên các chiến trường ở Ukraine, nơi chiến thuật và công nghệ sử dụng loại vũ khí này phát triển nhanh chóng dưới áp lực chiến đấu thực tế. Các đàn drone có thể được dùng làm mồi nhử để buộc đối phương tiêu hao đạn dược, là công cụ do thám hoặc trở thành vũ khí hủy diệt trong nhiệm vụ cảm tử nhằm tiêu diệt binh lính và xe tăng đối phương.

Việc kết hợp AI với robot cho phép Trung Quốc khai thác lợi thế phần cứng của mình. Các nhà máy Trung Quốc đã có khả năng sản xuất mỗi năm từ 1 triệu chiếc drone giá rẻ nhưng hiệu quả, điều mà Mỹ chưa làm được.

Với chuỗi cung ứng công nghệ yếu hơn, Mỹ chỉ sản xuất drone ở quy mô hàng chục nghìn chiếc mỗi năm và giá cao hơn nhiều lần, theo trang WSJ. Để phô trương lợi thế đó, Đài Truyền hình Trung ương Trung Quốc (CCTV) năm 2024 đã phát sóng hình ảnh hệ thống Swarm 1 gắn trên xe tải, có khả năng phóng cùng lúc tới 48 drone cánh cố định. CCTV cho biết có thể sử dụng nhiều xe tải để phóng các đàn lên tới 200 drone, với khả năng tách ra để thực hiện các nhiệm vụ phối hợp, gồm trinh sát, tấn công và đánh lạc hướng.

Jiutian, drone mẹ cỡ lớn được thiết kế để thả ra các đàn drone nhỏ hơn, đã hoàn thành chuyến bay thử nghiệm đầu tiên vào tháng 12.2025. Trước đó, Quân đội Trung Quốc đã trình diễn một bầy robot sói, phiên bản robot chó được tăng cường kích thước và vũ trang, trong cuộc duyệt binh quân sự vào tháng 9.2025.

China South Industries Group (công ty tạo ra bầy robot sói) cho biết đang nghiên cứu cách liên kết bầy robot sói này với các đàn drone trên không để tạo ra “một mô hình mới về chiến đấu phối hợp hiệu quả”.

Trí tuệ bầy đàn cũng mang lại một lời giải cho mối lo ngại lâu nay ở Quân đội Trung Quốc về năng lực của binh sĩ và chỉ huy, vốn chưa tham gia một cuộc chiến nào kể từ cuối thập niên 1970.

Sunny Cheung, chuyên gia tình báo nguồn mở tại viện nghiên cứu Jamestown Foundation (Mỹ), cho biết ở cấp độ chiến thuật, trong các nhiệm vụ cụ thể, ngày càng có sự đồng thuận trong các tài liệu quân sự Trung Quốc rằng các hệ thống tự hành có tiềm năng hoạt động tốt hơn con người. Bộ Quốc phòng Trung Quốc không trả lời khi được đề nghị bình luận về chuyện đó.

Cách tiếp cận này cũng đi kèm rủi ro cho Trung Quốc. Các kỹ sư Quân đội Trung Quốc có thể không làm cho công nghệ vận hành hiệu quả trong kịch bản chiến tranh thực tế, khiến các đội hình robot nước này dễ bị đối phương tiêu diệt hoặc vô hiệu hóa. Ngược lại, AI có thể hoạt động quá tốt và đưa ra những quyết định mang tính sát thương nằm ngoài sự hiểu biết hoặc kiểm soát của chỉ huy.

Trên thực tế, từ kinh nghiệm ở Ukraine, nơi gây nhiễu tín hiệu ngày càng khiến binh sĩ khó điều khiển drone từ xa, Quân đội Trung Quốc càng thấy rõ giá trị của các drone có khả năng tự thực hiện mệnh lệnh mà không cần con người can thiệp liên tục, theo Sunny Cheung và các nhà phân tích quân sự khác.

Đội quân robot

Các lực lượng quân sự trên toàn thế giới đang rất quan tâm đến tiềm năng của các dạng AI tự học tiên tiến, như trong ChatGPT, để cải thiện mọi thứ từ hậu cần đến phân tích chiến trường và tác chiến. Việc sử dụng công nghệ này trong quân đội vẫn còn ở giai đoạn sơ khai và được giữ bí mật.

Tuy nhiên, các bài nghiên cứu, hồ sơ đăng ký bằng sáng chế và các hồ sơ mời thầu quân sự, vốn được các cơ quan chính phủ Trung Quốc công khai để doanh nghiệp tham gia cung cấp, cho thấy phần nào cách quân đội nước này đang tìm cách triển khai và ứng dụng AI trong thực tế.

Một hồ sơ mời thầu được đăng trên nền tảng mua sắm do Quân đội Trung Quốc quản lý năm 2024 đã phác thảo một hệ thống tác chiến nhận thức di động có khả năng tạo video deepfake với AI và phát chúng bằng laser lên các tòa nhà hoặc các địa danh công cộng khác.

Hồ sơ này cũng yêu cầu robot chó và drone phục vụ trinh sát, cùng một “hệ thống can thiệp ý thức” gắn trên phương tiện mặt đất không người lái để phát âm thanh định hướng với mức decibel gần đủ cao để làm vỡ màng nhĩ.

Hồ sơ mời thầu cho đơn vị tác chiến nhận thức di động giống một “giấc mơ hão huyền” về tham vọng AI của quân đội Trung Quốc, theo Sam Bresnick – nghiên cứu viên tại Trung tâm An ninh và Công nghệ Mới nổi thuộc Đại học Georgetown (Mỹ).

Sam Bresnick nói: “Ý tưởng là liệu có công ty nào có thể cung cấp loại thiết bị này và sau đó chúng ta có thể sản xuất nó trên quy mô lớn hay không?”. Ông cho rằng việc đăng mời thầu không đồng nghĩa Quân đội Trung Quốc đã mua hoặc sẽ mua hệ thống được mô tả, nhưng cho thấy họ đang quan tâm tới những loại công nghệ nào.

Mỹ và Trung Quốc cạnh tranh về đàn drone từ lâu

Sự cạnh tranh giữa Quân đội Mỹ và Trung Quốc về đàn drone đã bắt đầu ít nhất từ một thập kỷ trước.

Năm 2015, một phi công duy nhất đã điều khiển thành công 50 drone cùng lúc trong một thử nghiệm tại Trường Sau đại học Hải quân Mỹ ở bang California (Mỹ), lập kỷ lục thế giới. Một công ty quốc phòng nhà nước Trung Quốc đã phá kỷ lục này vào năm 2016. Mô hình này lặp lại vào năm 2017.

Những màn trình diễn ban đầu còn thô sơ, với các drone chỉ có thể bay cùng nhau ở khoảng cách cố định và ít khả năng khác. Bước phát triển gây chú ý nhất trong lĩnh vực này là các màn trình diễn ánh sáng, nơi hàng trăm drone được lập trình sẵn tạo hình hoạt họa hoặc logo doanh nghiệp trên bầu trời các sự kiện lớn.

Ngày nay, các drone được sử dụng trên chiến trường ở Ukraine và Gaza nhanh hơn, linh hoạt hơn và bền bỉ hơn, cho phép người điều khiển lướt qua vùng chiến sự như trong trò chơi điện tử. Drone cũng đang được phát triển khả năng tự theo dõi và tiêu diệt mục tiêu.

Khi drone trở nên rẻ hơn và mạnh hơn, những kịch bản khoa học viễn tưởng về các đội quân robot do AI điều khiển đối đầu trên chiến trường đang dần tiến gần đến hiện thực.

Một làn sóng nghiên cứu gần đây về trí tuệ drone đang tạo ra liên tục các thuật toán mới hoặc được cập nhật. Nhiều thuật toán mô phỏng hành vi của các nhóm động vật, về mặt lý thuyết cung cấp cho số lượng lớn drone những quy tắc để hành động và phản ứng phối hợp nhằm hoàn thành nhiệm vụ.

Theo Justin Bradley – chuyên gia kỹ thuật hàng không vũ trụ tại Đại học Bang North Carolina (Mỹ) – thách thức nằm ở việc làm cho các thuật toán đó hoạt động trên các drone thật trong những kịch bản chiến trường thực tế.

Ông nói hiện nay các phương tiện này chưa có khả năng nhận thức đủ tốt để biết vị trí của nhau, nên các hệ thống buộc phải dựa gần như hoàn toàn vào liên lạc vô tuyến giữa các drone, vốn rất dễ bị gián đoạn bởi tác chiến điện tử.

AI tiên tiến có thể giảm bớt điểm yếu đó bằng cách cho phép drone tự động theo dõi lẫn nhau, cũng như nhận diện mục tiêu và phát hiện chướng ngại vật để tránh. Thế nhưng, việc tìm đủ dữ liệu để huấn luyện các mô hình AI đáng tin cậy là rất khó. Việc kết hợp mô hình AI tự học với các hệ thống do con người thiết kế để điều khiển các bộ phận khác của drone cũng vậy.

“Bạn không thể chỉ gắn thêm công nghệ của mình vào rồi hy vọng cả hệ thống sẽ tự nhiên trở nên ổn định, an toàn và hoạt động tốt trong mọi tình huống”, Justin Bradley nhận định.