Thích ứng với những thay đổi do AI tạo sinh mang lại trên thị trường lao động ASEAN

Tháng 11 năm ngoái, khi Philippines chính thức đảm nhận vai trò Chủ tịch ASEAN 2026 với chủ đề trọng tâm là Trí tuệ nhân tạo (AI), khu vực này đã gửi đi một tín hiệu mạnh mẽ về một chương trình nghị sự mang tầm vóc tương lai nhất từ trước đến nay. Tổng thống Ferdinand Marcos Jr. đã định hình chủ đề của năm Chủ tịch là “Cùng chèo lái tới tương lai” như một lời kêu gọi khai thác AI một cách có đạo đức và có trách nhiệm nhằm thúc đẩy hội nhập kinh tế, chuyển đổi số và tăng trưởng bao trùm. [1]

Trong bối cảnh làn sóng ứng dụng AI đang tăng tốc trên khắp ASEAN, các phân tích của chúng tôi về AI tạo sinh (GenAI) [2] góp phần giải đáp một câu hỏi then chốt cho khu vực: GenAI sẽ tái định hình việc làm như thế nào, và làm sao để GenAI trở thành động lực cho tăng trưởng bao trùm và việc làm thỏa đáng? Bằng chứng thực tế đã rõ ràng: GenAI có xu hướng chuyển đổi vai trò và nhiệm vụ chuyên môn nhiều hơn là triệt tiêu hoàn toàn công việc. Tuy nhiên, mức độ ảnh hưởng của GenAI cũng như những tác động tiềm tàng khác nhau giữa các ngành nghề, lĩnh vực và giới tính sẽ là định hình thị trường lao động của khu vực trong tương lai.

Một khu vực đang chuyển mình

Sự khác biệt mang tính khu vực vẫn còn hiện hữu rất rõ nét. Tại các quốc gia ASEAN có dữ liệu tương đồng, khoảng 21–28% số lượng việc làm đang chịu tác động từ GenAI (Hình 1). Philippines nằm ở mức cao trong phổ này do nền kinh tế định hướng dịch vụ và vị thế dẫn đầu toàn cầu trong lĩnh vực công nghệ thông tin và quản trị quy trình kinh doanh (IT-BPM). Ngược lại, ở phía cuối kia, mức độ ảnh hưởng của GenAI tại Thái Lan và Việt Nam có phần thấp hơn đôi chút. Tại Việt Nam, dù đã có những bước tiến đáng kể trong việc chuẩn bị sẵn sàng cho AI và hạ tầng số, sự tác động của GenAI vẫn chủ yếu tập trung mạnh mẽ tại các đô thị trọng điểm như Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh và Đà Nẵng.
 

Mặc dù dư luận đang đổ dồn sự chú ý vào những rủi ro tiềm ẩn, nhưng thực tế chỉ có một tỉ lệ nhỏ việc làm – khoảng 3 đến 4% tại Indonesia, Philippines, Thái Lan và chưa đầy 2% tại Việt Nam – nằm trong nhóm chịu tác động mạnh nhất từ GenAI với nguy cơ bị thay thế cao. Đại đa số các công việc còn lại chỉ đối mặt với tình trạng tự động hóa một phần nhiệm vụ, nghĩa là tính chất công việc sẽ thay đổi chứ không biến mất. Những xu hướng này phản ánh sự chuyển dịch của ASEAN sang các hoạt động dựa trên tri thức, nơi GenAI có thể tự động hóa hoặc hỗ trợ tăng cường các tác vụ nhận thức và hành chính văn phòng.

Tác động theo nghề nghiệp

Trên khắp khu vực ASEAN, các công việc hỗ trợ hành chính chịu mức độ ảnh hưởng đáng kể nhất. Tại Philippines, 93,7% các vị trí hành chính chịu ảnh hưởng bởi GenAI, trong đó 37,8% đối mặt với rủi ro cao nhất. Tương tự, tại Indonesia, mức độ ảnh hưởng bởi GenAI trong nhóm nhân viên hỗ trợ hành chính là 93,9%, và 67,5% nằm trong nhóm có mức độ rủi ro cao nhất. Tại Việt Nam, 64,9% các công việc hành chính văn phòng rơi vào nhóm có mức độ rủi ro cao nhất.

Các nghề nghiệp này, bao gồm nhân viên nhập liệu, lưu trữ hồ sơ và hỗ trợ hành chính, chủ yếu được cấu thành bởi các nhiệm vụ mang tính lặp lại, được cấu trúc hóa cao mà GenAI có thể tự động hóa một cách hiệu quả. Vì nhóm này chiếm một phần đáng kể trong lực lượng lao động ngành dịch vụ trên toàn ASEAN, bất kỳ sự chuyển đổi nào trong các vai trò này đều sẽ có tác động sâu rộng đến toàn bộ nền kinh tế.

© Unsplash / Fajar Herlambang STUDIO

Tác động theo ngành

Tại khu vực ASEAN, tỷ trọng của ngành dịch vụ trong GDP dao động từ 35,6% ở Campuchia đến 73% ở Singapore, với mức trung vị là 43,8% [3]. Tiềm năng chuyển đổi từ GenAI lớn nhất tập trung ở các phân ngành dịch vụ chủ chốt. Tại Philippines, gần chín trong mười việc làm thuộc lĩnh vực tài chính và bảo hiểm chịu ảnh hưởng bởi GenAI. Tương tự, tại Việt Nam, các ngành tài chính và bảo hiểm (82,6%), bán buôn và bán lẻ (76,3%) cùng thông tin và truyền thông (74,3%) ghi nhận mức độ ảnh hưởng đặc biệt cao.

Tổng hòa lại, ngành dịch vụ chính là trụ cột nâng đỡ nền kinh tế số đang tăng trưởng của ASEAN và quá trình chuyển đổi nhanh chóng của chúng sẽ định hình khả năng cạnh tranh tương lai của khu vực.

Tác động theo nhân khẩu học

Tác động tiềm tàng của GenAI trên thị trường lao động có sự phân hóa sâu sắc và không đồng đều. Phụ nữ chịu mức độ ảnh hưởng bởi GenAI cao hơn đáng kể so với nam giới (Hình 2). Nguyên nhân bắt nguồn từ tình trạng phân hóa nghề nghiệp theo giới: phụ nữ tập trung đông đảo hơn trong các công việc hành chính, văn phòng và bán hàng – chính là những vai trò mà GenAI có thể tự động hóa dễ dàng nhất.

Tại một số nơi trong ASEAN, lao động trẻ cũng dễ bị ảnh hưởng bởi GenAI hơn. Ví dụ, tại Indonesia, mức độ ảnh hưởng bởi GenAI là 26,1% đối với lao động trẻ từ 15-24 tuổi, so với 21,1% ở nhóm lao động trưởng thành.

Mức độ ảnh hưởng cao không nhất thiết đồng nghĩa với mất việc làm mà thay vào đó có thể dẫn đến các kết quả tích cực như gia tăng năng suất và tạo ra những công việc tốt hơn. Song nguy cơ tác động không đồng đều và quá trình chuyển đổi không công bằng là hoàn toàn có thật, trừ khi các chiến lược tạo việc làm, phát triển kỹ năng và các hệ thống hỗ trợ được thiết kế có mục tiêu và nhạy cảm giới.

Nguy cơ tác động không đồng đều và quá trình chuyển đổi không công bằng là hoàn toàn có thật, trừ khi các chiến lược tạo việc làm, phát triển kỹ năng và các hệ thống hỗ trợ được thiết kế có mục tiêu và nhạy cảm giới.

Tương tự, nhóm lao động có trình độ học vấn cao lại là những người chịu tác động mạnh mẽ hơn từ GenAI, chứ không phải ít đi. Nhiều vị trí chuyên gia và quản lý hành chính đòi hỏi bằng đại học trở lên, bao gồm phân tích dữ liệu, lập hồ sơ chứng từ và báo cáo, lại hàm chứa các nhiệm vụ mà GenAI có thể hỗ trợ tăng cường hiệu suất hoặc thay thế một phần.

Tại cả Philippines và Việt Nam, nhóm lao động có trình độ đại học trở lên là những người chịu ảnh hưởng rõ rệt nhất. Điều này đúng với cả những công việc có nguy cơ bị thay thế cao lẫn những ngành nghề mà AI đóng vai trò hỗ trợ tăng năng suất (Mức 1-3). Xu hướng tương tự cũng được ghi nhận tại Indonesia và Thái Lan.

Các ưu tiên chính sách cho quá trình Chuyển đổi AI lấy con người làm trung tâm

Khu vực ASEAN đang đứng trước một thời điểm then chốt. GenAI mang lại tiềm to lớn về việc tăng năng suất lao động, nhưng nếu thiếu đi những hành động có chủ đích, nó có thể làm nới rộng khoảng cách bất bình đẳng trên thị trường lao động. Câu hỏi giờ đây không còn là liệu GenAI có định hình tương lai việc làm ở ASEAN hay không, mà là liệu nó sẽ thực hiện điều đó theo cách bao trùm và không để ai bị bỏ lại phía sau hay không.

Câu hỏi giờ đây không còn là liệu GenAI có định hình tương lai việc làm ở ASEAN hay không, mà là liệu nó sẽ thực hiện điều đó theo cách bao trùm và không để ai bị bỏ lại phía sau hay không.

Một cách tiếp cận lấy con người làm trung tâm có nghĩa là đảm bảo quản trị AI phải thúc đẩy những công việc tốt hơn và phù hợp với các tiêu chuẩn lao động quốc tế. Các biện pháp bảo vệ chống phân biệt đối xử là yếu tố thiết yếu nếu công nghệ muốn củng cố chứ không phải làm suy yếu nền tảng của việc làm thỏa đáng. Điều này cũng đòi hỏi các khoản đầu tư vào hoạt động kinh tế, hạ tầng số và tạo việc làm, đặc biệt là đối với các doanh nghiệp nhỏ và vừa, phải được thiết kế và triển khai theo hướng hỗ trợ kết quả bao trùm và có trách nhiệm về giới.

Bởi GenAI trên khắp ASEAN có khả năng chuyển đổi các vai trò và nhiệm vụ nghề nghiệp, nên cần thực hiện các các biện pháp trọng yếu để hỗ trợ có mục tiêu, bao gồm: các sáng kiến đào tạo lại và nâng cao kỹ năng, dịch vụ hỗ trợ tìm việc làm, hỗ trợ phát triển nghề nghiệp, và cung cấp thông tin thị trường lao động kịp thời và xác thực.

Cuối cùng, những quá trình chuyển đổi này không thể được quản lý nếu thiếu hợp tác ba bên. Đối thoại xã hội giữa chính phủ, người sử dụng lao động và người lao động sẽ là yếu tố quyết định trong việc định hình cách GenAI chuyển đổi nơi làm việc tại ASEAN.