Cấm dùng AI khai thác điểm yếu khách hàng để chào bán sản phẩm rủi ro

Ngân hàng bị nghiêm cấm sử dụng Trí tuệ nhân tạo để lợi dụng những điểm dễ tổn thương của khách hàng như tuổi tác, tình trạng khuyết tật hoặc khó khăn về kinh tế nhằm chào mời họ tham gia các sản phẩm, dịch vụ tài chính rủi ro cao hoặc không phù hợp với nhu cầu và khả năng của mình.

Tại dự thảo Thông tư về an toàn, quản lý rủi ro và điều kiện ứng dụng AI trong ngành ngân hàng, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN) lần đầu tiên đặt ra một “hàng rào kỹ thuật” rõ ràng cho làn sóng trí tuệ nhân tạo đang len sâu vào mọi ngóc ngách hoạt động tài chính.

Theo dự thảo, các hệ thống như trợ lý ảo, tổng đài tự động, chatbot… đều thuộc phạm vi điều chỉnh. Không còn là những công cụ công nghệ đứng sau hậu trường, AI giờ đây phải “lộ diện” trước khách hàng.

Nếu ngân hàng hoặc ví điện tử sử dụng AI để nhận diện cảm xúc, phân loại sinh trắc học, họ bắt buộc phải thông báo trước. Mọi nội dung do AI tạo ra dưới dạng hình ảnh, âm thanh, video… cũng phải được công bố rõ ràng để tránh nhầm lẫn giữa sản phẩm của con người và sản phẩm của thuật toán.

Một điểm nhấn đáng chú ý là quy định cấm khai thác điểm yếu của khách hàng. Ngân hàng không được dùng AI để tận dụng những tổn thương xuất phát từ tuổi tác, khuyết tật, hay hoàn cảnh kinh tế khó khăn nhằm chào mời các sản phẩm, dịch vụ tài chính rủi ro cao hoặc không phù hợp. Đây được xem là “lằn ranh đạo đức” mà công nghệ không được phép vượt qua.

Ở chiều ngược lại, khách hàng được trao thêm quyền. Họ có thể khiếu nại các quyết định được đưa ra dựa trên AI. Khi đó, ngân hàng không thể tiếp tục để máy móc xử lý mà phải bố trí nhân sự rà soát, xem xét lại và đưa ra phương án giải quyết. Nói cách khác, con người vẫn là “van an toàn” cuối cùng trong chuỗi quyết định tài chính.

Dự kiến, các quy định này sẽ có hiệu lực từ tháng 3-2026. Với những hệ thống AI đã triển khai trước đó, thời hạn tuân thủ được lùi đến tháng 9-2027 để các ngân hàng và ví điện tử có thời gian rà soát, điều chỉnh.

Theo NHNN, việc ban hành Thông tư nhằm kiểm soát và giảm thiểu rủi ro phát sinh từ việc ứng dụng AI trong hệ thống ngân hàng, đồng thời bảo đảm khách hàng được đối xử công bằng và các nhóm yếu thế được bảo vệ. Khi AI ngày càng tham gia sâu vào quy trình eKYC, chấm điểm tín dụng, thẩm định cho vay hay phát hiện gian lận thanh toán, nguy cơ sai lệch dữ liệu đầu ra, rủi ro an toàn hệ thống thông tin và xâm phạm quyền riêng tư cũng gia tăng tương ứng.

Thực tế, tại Việt Nam, các ngân hàng đã thử nghiệm chatbot và trợ lý ảo từ khoảng một thập kỷ trước. Giai đoạn đầu, phần lớn chỉ là những kịch bản cố định, phản hồi dựa trên nhận diện từ khóa. Tuy nhiên, làn sóng AI tạo sinh (Generative AI) đang dần thay đổi cục diện, hướng tới thay thế vai trò của tư vấn viên trong việc cung cấp thông tin về giao dịch, dịch vụ thẻ, lãi suất hay tỷ giá.

Trong bối cảnh đó, dự thảo Thông tư không chỉ là một văn bản quản lý thuần túy, mà còn là bước đi nhằm xác lập nguyên tắc: AI có thể hỗ trợ con người, nhưng không thể đứng ngoài khuôn khổ pháp lý và trách nhiệm xã hội. Công nghệ càng thông minh, cơ chế giám sát càng phải chặt chẽ để đổi mới không trở thành cái cớ cho rủi ro.

Thanh Cao