Vai trò của triết học trong thời đại AI và chuyển đổi số

Theo Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng, kỷ nguyên số đặt ra những câu hỏi lớn cần triết học trả lời và Viện Triết học cần xây dựng triết lý cho tương lai Việt Nam trong thời đại AI, chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo, kinh tế tri thức.

Thông điệp được Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng đưa ra tại buổi làm việc với Viện Triết học, thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, chiều 6/1/2026.

Hôm nay, tôi đến đây để gặp gỡ những con người đang nắm giữ một phần rất đặc biệt của tương lai đất nước: những người làm triết học.

Vai trò lịch sử của triết học trong giai đoạn mới

Nhân loại đang đi qua một giai đoạn chưa từng có. Trí tuệ nhân tạo bắt đầu tham gia vào đời sống con người. Chuyển đổi số đang định hình lại xã hội. Dữ liệu trở thành một dạng quyền lực mới. Giá trị con người, công bằng xã hội, tự do, trách nhiệm, đạo đức… đều đang phải được đặt lại câu hỏi.

Việt Nam đang bước vào kỷ nguyên chuyển đổi sâu sắc: AI – dữ liệu – xã hội số – trật tự thế giới biến động. Đây không chỉ là câu chuyện công nghệ, mà còn là câu chuyện về con người, giá trị, ý nghĩa phát triển. Triết học phải tham gia dẫn đường trong giai đoạn mới này, tạo nền tảng tư duy cho chính sách về khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Việt Nam chúng ta đang đứng trước những lựa chọn rất lớn. Chúng ta không chỉ muốn đi nhanh hơn. Chúng ta còn muốn đi đúng hơn. Chúng ta muốn phát triển nhưng vẫn muốn giữ được bản sắc, nhân văn, công bằng và phẩm giá con người Việt Nam. Chúng ta muốn phát triển nhanh và bền vững để trở thành nước phát triển có thu nhập cao khi nước Việt Nam mới tròn 100 năm. Chúng ta muốn lấy khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực trung tâm của phát triển trong giai đoạn này.

Muốn đi đúng, chúng ta cần nền tảng tư tưởng mạnh. Muốn đi xa, chúng ta cần nền tảng triết học vững chắc.

Và trong bối cảnh đó, tôi nhìn thấy vai trò lịch sử của Viện Triết học.

Triết học chuyển từ “nghiên cứu thế giới” đến “kiến tạo tương lai cho Việt Nam”

Có những quốc gia phát triển vì họ có tài nguyên. Có những quốc gia phát triển vì họ có thị trường. Nhưng có những quốc gia phát triển vì họ có tư tưởng đúng, có triết lý phát triển đúng, có tầm nhìn dài hạn, được xây dựng bởi những nhà tư tưởng.

Triết học góp phần tạo ra nguồn năng lượng tinh thần, là kim chỉ nam, là nơi xác định ý nghĩa của sự phát triển. Triết học không chỉ quan sát, mà còn đồng hành cùng nhà nước, xã hội và người dân. Không chỉ giải thích thực tại, mà còn góp phần định nghĩa con đường phát triển của quốc gia.

Nếu khoa học giúp chúng ta trả lời câu hỏi “Chúng ta có thể làm gì?”, thì triết học giúp trả lời câu hỏi lớn hơn: Chúng ta nên làm gì? Điều gì đúng? Điều gì nhân văn? Điều gì tốt đẹp cho con người và cho dân tộc? Chúng ta phát triển để làm gì?

Không có triết học dẫn dắt, xã hội có thể chạy rất nhanh… nhưng không biết mình đang chạy đi đâu.

Kỷ nguyên số đặt ra những câu hỏi lớn mà Viện Triết học chắc phải trả lời: AI có thay đổi bản chất con người và lao động không? Đạo đức AI của Việt Nam nên dựa trên những giá trị nào? Công bằng xã hội trong kỷ nguyên dữ liệu được hiểu ra sao? Xã hội số thì giá trị con người và phẩm giá con người phải được bảo vệ thế nào?

Viện Triết học có thể đi đầu trong: Triết học về AI, triết học về dữ liệu, triết học về xã hội số, triết học về quyền lực và quản trị trong thời đại số.

Triết học tham gia hoạch định chính sách

Chính sách tốt phải đứng trên nền tư tưởng đúng. Bởi vì vấn đề phải được định nghĩa đúng trước khi tìm giải pháp. Viện Triết học nghiên cứu học thuật, nhưng còn phải tham gia thiết kế chính sách dài hạn, đặt nền tảng tư duy dài hạn 10-20 năm, hỗ trợ Nhà nước trong các vấn đề chiến lược.

Viện Triết học có thể hình thành nhóm tư tưởng chiến lược quốc gia, trở thành một trung tâm tư duy chiến lược quốc gia, nơi định hình tư tưởng phát triển, đề xuất cơ chế tham vấn triết học trong các quyết sách lớn của đất nước.

Viện Triết học là tiếng nói của chiều sâu trí tuệ, là nơi tạo cảm hứng tư tưởng, là dẫn đường tinh thần cho chặng đường phát triển sắp tới.

Xây dựng hệ giá trị phát triển Việt Nam trong thế kỷ 21

Việt Nam phát triển bằng cái gì riêng của Việt Nam? Việt Nam khác gì và đi lên bằng cái gì? Nền tảng giá trị Việt Nam trong thời đại số là gì? Làm sao vừa hiện đại, vừa nhân văn, vừa không mất căn tính dân tộc?

Viện Triết học có thể và nên nghiên cứu, đề xuất, kiến tạo hệ giá trị phát triển Việt Nam của thời đại số.

Một trong những sự di chuyển vĩ đại trong lịch sử nhân loại là sự di chuyển từ thế giới thực vào thế giới số, tạo thành một cặp “âm – dương”, chúng ta sống đồng thời trong hai thế giới, chúng ta sống trong mối quan hệ qua lại của hai thế giới này, lần đầu tiên con người sống với tốc độ truyền thông tức thời trong thế giới số. Nhiều giá trị, nhiều mối quan hệ bị thay đổi. Nhiều vấn đề phải được tư duy lại ở tầm triết học. Khi thế giới biến động mạnh mẽ, nhất là ở tầng sâu, thì người ta tìm đến triết học.

Chúng ta đang đứng trước cơ hội lịch sử để bước lên một tầm phát triển mới. Nhưng để làm được điều đó, Việt Nam cần một triết học theo kịp thực tiễn của thời đại. Một triết học giúp chúng ta hiểu vai trò của con người trong kỷ nguyên AI. Một triết học giúp chúng ta phát triển công nghệ mà không đánh mất nhân tính. Một triết học giúp chúng ta vừa hội nhập toàn cầu, vừa giữ được căn tính Việt Nam. Một triết học giúp đất nước có một tầm nhìn phát triển nhất quán, nhân văn và bền vững.

Viện sẽ không chỉ là nơi nghiên cứu lý luận, mà còn là nơi nuôi dưỡng tư duy dài hạn cho quốc gia, nơi đối thoại với khoa học, công nghệ, kinh tế, xã hội, đặc biệt, nơi trở thành trung tâm định hình tư tưởng phát triển Việt Nam trong thế kỷ 21.

Người xưa không bắt đầu ngay từ “làm”, mà bắt đầu từ “đạo”.

Viện Triết học là trung tâm đối thoại tư tưởng quốc gia

Tôi đến đây với một niềm tin chân thành: Trong kỷ nguyên của tài nguyên trí tuệ, những người làm triết học không còn là “người đứng ngoài sân khấu”, mà đang đứng ngay ở trung tâm của lịch sử.

Đất nước đang cần các thầy, các cô, các nhà triết học hơn bao giờ hết. Triết học không chỉ nghiên cứu để nhìn rõ thế giới, mà còn để chung tay xây dựng nên con đường tương lai Việt Nam.

Nếu kỷ nguyên trước là kỷ nguyên của tài nguyên thiên nhiên, thì thế kỷ này là kỷ nguyên của trí tuệ, giá trị và tư tưởng.

Và tôi tin, Viện Triết học sẽ góp phần quan trọng giúp đất nước định nghĩa tương lai của mình.

Một quốc gia chỉ có thể phát triển bền vững khi có nền tảng tư tưởng rõ ràng. Viện không chỉ nghiên cứu quá khứ, mà còn là xây dựng triết lý cho tương lai Việt Nam trong thời đại AI, chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo, kinh tế tri thức và những biến đổi chưa từng có của thế giới.

Viện không chỉ đặt câu hỏi, mà còn giúp xã hội tìm ra câu trả lời. Không chỉ phân tích, mà còn định hình tương lai. Không chỉ đứng sau, mà sẵn sàng đi trước.

Viện có thể tham gia mạnh mẽ hơn vào tư vấn chính sách, mạnh mẽ hơn trong các vấn đề triết học của thời đại số, tiên phong hơn trong nghiên cứu đạo đức AI, triết học dữ liệu, triết học về nhà nước số, xã hội số, và đặc biệt là giúp định hình giá trị và bản sắc Việt Nam trong kỷ nguyên số.

Viện có thể tổ chức diễn đàn: Triết học và khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, triết học và nhà nước kiến tạo, triết học và quốc gia phát triển.

Viện Triết học trở thành địa chỉ tư tưởng của đất nước.

Triết học không chỉ là hôm qua, mà còn là hôm nay và ngày mai.

Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng