Đừng sao chép, hãy đối thoại với AI

ChatGPT sẽ ảnh hưởng giới học thuật theo 2 hướng tích cực và tiêu cực tùy vào cách sử dụng – Ảnh: NDO

Mới đây, một giáo sư Đại học Hồng Kông (Trung Quốc) đã phải rời vị trí Phó trưởng khoa Khoa học xã hội sau khi chấp nhận rút lại bài báo khoa học mà ông là đồng tác giả với một nghiên cứu sinh. Khi đăng tải bài báo, một số tài liệu tham khảo bị phát hiện là không có thật, do dùng Trí tuệ nhân tạo (AI) để viết. Điều này thực sự gây sốc cho giới khoa học, dù trước đó đã có nhiều tạp chí uy tín cảnh báo rằng, AI có thể tạo ra dữ liệu hoặc trích dẫn không có thật.

Dùng AI để hỗ trợ trong học tập, nghiên cứu không còn xa lạ với học sinh, sinh viên, giảng viên. Trong các bài báo khoa học, các tác giả thường ghi rõ rằng, ChatGPT được dùng để hỗ trợ tóm tắt tài liệu, gợi ý phân tích và chỉnh sửa ngôn ngữ, không tạo dữ liệu hay đưa ra kết luận; toàn bộ nội dung, phân tích và kết luận cuối cùng đều do tác giả trực tiếp kiểm tra, hiệu chỉnh và chịu trách nhiệm…

Tuy nhiên, do sự tiện lợi của công nghệ, ranh giới giữa hỗ trợ và lạm dụng trở nên mong manh, dễ dẫn tới hành vi vi phạm liêm chính học thuật. Ngày càng nhiều sinh viên nộp bài do AI tạo ra. Tình trạng lạm dụng này vừa ảnh hưởng đến chất lượng học tập, vừa tác động tiêu cực đến môi trường giáo dục đại học.

Để tránh việc lạm dụng AI, nhiều trường đại học trên thế giới đã xây dựng cơ chế kiểm soát, yêu cầu minh bạch, khai báo và kết hợp với tư duy cá nhân. Đại học Cambridge (Anh) đã ban hành hướng dẫn rằng, sinh viên có thể dùng AI để hỗ trợ học tập nhưng không được nộp nội dung do AI tạo ra như sản phẩm của mình. Đại học Melbourne (Úc) quy định, mọi sản phẩm mang nộp phải thể hiện tư duy cá nhân.

Ở Việt Nam, kết quả cuộc khảo sát hơn 2.500 sinh viên của Trường đại học Mở Hà Nội vào giữa năm 2025 cho thấy, áp lực học tập có ảnh hưởng đáng kể đến ý định sử dụng AI. Ý định này tác động mạnh mẽ đến hành vi sử dụng thực tế và cả 2 yếu tố đều góp phần làm gia tăng nguy cơ vi phạm chuẩn mực đạo đức học thuật.

Gần đây, một số trường đại học cũng yêu cầu sinh viên công khai nội dung do AI hỗ trợ, ghi rõ mức độ và cách thức sử dụng AI trong mọi sản phẩm học thuật, đồng thời đào tạo kỹ năng số và phản biện cho sinh viên, giúp họ biết cách dùng AI đúng đắn.

AI phát triển nhanh và liên tục thay đổi, mở ra thế giới tri thức bao la cùng những sai sót tiềm ẩn. Vì vậy, sinh viên và giảng viên cần sử dụng AI một cách có định hướng, có trách nhiệm trong quá trình học tập và nghiên cứu. Cần dạy cho người học cách chất vấn và kiểm chứng thông tin do AI đưa ra. Sinh viên có thể thử thách AI bằng cách yêu cầu giải thích, đưa ví dụ khác hoặc phản bác thông tin do AI cung cấp. Khi đối thoại với AI, sinh viên rèn luyện được tư duy phản biện, sáng tạo cũng như trách nhiệm học thuật.

Thời đại AI đòi hỏi cách thức dạy học phải có những thay đổi căn bản, từ dạy kiến thức sang dạy cách ứng dụng kiến thức vào cuộc sống, từ kiểm tra kiến thức thành đánh giá năng lực ứng dụng thực tế. Sự đánh giá người học của giáo viên cần đa dạng hơn, thông qua các bài tập tình huống, vấn đáp, học theo dự án… Khi đó, người học không còn học để thi như hiện tại và có thể giảm lạm dụng AI, hình thành năng lực thực sự của những công dân số.

Quế Minh